Istorijat hrama
Ropstvo srpskih zemalja pod Turcima trajalo je pet vekova. Slavna država Nemanjića prestala je da postoji, ali je Srpska pravoslavna crkva ostala, sa svojom večitom verom u Hrista, sa svojim manastirima, freskama, rukopisima - sa srpskim narodom. Najveću uvredu srpskom narodu turski zavojevači su učinili 1595.godine, kada su telo Svetog Save, koje je počivalo u manastiru Mileševi (u koji je preneseno 1237.godine iz Trnova u Bugarskoj gde je umro 1235.godne), doneli u Beograd i spalili na Vračaru.
Prvi Hram Sv.Save iz 1895 godine (privremena crkvica) podignuta na mestu na kome se danas gradi Hram
Tri stotine godina posle ovog gnusnog čina, u Beogradu se 1895.godine - tek neku deceniju po definitivnom oslobođenju od turske okupacije - osniva Društva za podizanje hrama Svetog Save na Vračaru, sa ciljem da se hram podigne na mestu na kojem su spaljene njegove mošti. Društvo su osnovali stotinu najuglednijih građana tadašnjeg Beograda, na čelu sa mitropolitom Mihajlom. Društvo je donelo Pravila, čiji prvi član glasi: Društvo za podizanje hrama Svetog Save osniva se sa zadatkom da ostvari davnašnju želju vaskolikog Srpstva podizanjem velilepnog Hrama na Vračaru, kao mestu na kojem su spaljene svete mošti Božjeg ugodnika i prvog srpskog arhiepiskopa i prosvetitelja.
Godine 1905. raspisuje se javni konkurs za izradu projekta. U tekstu konkursa se zahteva da crkva treba da bude monumentalna i da je u srpsko-vizantijskom stilu, da ima veličinu 2.000-2.500 kvadratnih metara, da bude predviđen sistem grejanja, i da ima odvojen zvonik. Na konkurs je prispelo pet radova, koji su tokom 1906.godine prosleđeni u Petrograd na ocenu Komisiji koju je imenovala Imperatorska akademija umetnosti u Petrogradu. Komisija je konstatovala da ”s pogledom na važnost hrama, ne može preporučiti ni jedan od podnesenih projekata za ostvarenje”. Do izbijanja rata sa Bugarskom 1912.godine, i zatim tokom Svetskog rata 1914-1918, nisu mogla biti tražena nova rešenja. Posle okončanja rata i oslobođenja, obnovljeno je 1919.g. Društvo, i osnovan novi Odbor na čelu sa patrijarhom Dimitrijem. Godine 1926, raspisan je novi jugoslovenski konkurs. Osnovni uslovi konkursa bili su da građevina bude u osavremenjenom srpsko-vizantijskom stilu, da bude projektovana za 6.000 vernika i na površini od 3.000 m2. Prispela su 22 projekta i mada prva i treća nagrada nisu dodeljene, konkurs je smatran po broju i kvalitetu učesnika, uspelim. Kao najuspešniji rad, nagrađen je drugom nagradom projekat profesora arhitekte Bogdana Nestorovića. Godine 1930, Odbor za izgradnju hrama, na čelu sa patrijarhom Varnavom, doneo je odluku da se izrada projekta poveri arhitekti Nestoroviću, kao i arhitekti Aleksandru Deroku, čiji rad je na konkursu dobio visoki otkup i koji je bio vrsni poznavalac srednjevekovne umetnosti.
Gradnja hrama počinje 1935.godine. Godine 1939, na dan Spaljivanja moštiju Svetog Save (10.maja), položio je patrijarh Gavrilo povelju sa tekstom čiji deo glasi: U ime Oca i Sina i Svetog Duha, za vlade blagovetnog gospodara Petra Drugog karađorđevića i Njegovog Kraljevskog Namesništva, blagoslovom i činodejstvom Njegove Svetosti patrijarha srpskog Gavrila i mnogobrojnog naroda osveti se 10.maja ljeta Gospodnjeg 1939.ovaj temelj započetog sabornog hrama u slavu i spomen Svetog Save.... požrtvovanjem blagočestivog našeg naroda i revnosnim rukovodstvom Društva za podizanje hrama Svetog Save na Vračaru podiže se ovaj veličanstveni hram u Beogradu na Vračaru na mestu gde su spaljene česne mošti Svetiteljeve kao vidan i večiti spomenik duboke zahvalnosti svega našega naroda svome prvom Arhiepiskopu, Učitelju, Prosvetitelju i Preporoditelju srpskom, velikom Ugodniku Božjem, Ravnoapostolu i Svetitelju Slovena Svetom Savi...na dobro naše svete pravoslavne Crkve, na sreću i napredak našeg uzvišenog Kraljevskog Doma i celog našeg naroda. Amin. Projekat dadoše arhitekti g. g. Bogdan Nestorović i Aleksandar Deroko, uz saradnju inženjera g. Vojislava Zađine. Izvodi preduzeće Rasina. Od početka građevinskih radova 1935.godine, do nemačke okupacije Srbije, izvedeni su temelji Hrama i podignuti zidovi visine 7 i 11 metara. Bombardovanjem Beograda 6.aprila 1941.godine, i ulaskom Jugoslavije u rat, prekidaju se svi radovi na Hramu. Odvođenjem patrijarha Gavrila u nemački logor Dahau, uništavanjem organizacije gradilišta i kancelarija preduzeća Rasina, useljavanjem auto-parka nemačke vojske u prostor unutar zidova Hrama i pljačkom imovine Društva, zamire svaka pomisao o gradnji Hrama. Po završetku rata, 1944.godine, prostor Hrama služi partizanskim i sovjetskim jedinicama takođe za vozni park. Kasnijih godina, prostor koriste razna preduzeća kao magacin. Godine 1945, nova komunistička vlast vrši sekvestriranje celog Svetosavskog platoa, sa zidinama Hrama, malom crkvom Svetog Save i parohijskom zgradom. Usled novih prilika, Društvo za podizanje hrama Svetog Save prestaje da postoji, i kao takvo do današnjeg dana nije obnovljeno.
Dolaskom na čelo Srpske pravoslavne crkve 1958. godine, patrijarh German obnavlja ideju o nastavku gradnje Hrama. Njegova mudrost i dugogodišnja upornost urodili su plodom. Tek posle 88 ponovljenih molbi - i isto toliko odbijanja, 1984. godine postignuta je saglasnost u Republici (19. juna) i u gradu Beogradu (14. septembra) za nastavak gradnje, uz svesrdno zalaganje predsednika Predsedništva Srbije Dušana Čkrebića. Septembra iste godine, patrijarh German imenuje profesora arhitektu Branka Pešića za protonajstora nastavka projekta i organizacije gradnje Hrama. Za poslove na projektovanju, angažovan je Projektni biro „Studio“ iz Beograda, a za organizaciju gradilišta izabrano je Građevinsko preduzeće „Rad“, takođe iz Beograda.
Posle gotovo pola veka, u nedelju 12. maja 1985, u o čišćenom prostoru unutar zidina Hrama u kojem je podignut veliki oltarski podijum sa razapetim nebom, služena je svečana Liturgija. Načalstvovao je patrijarh German, uz sasluženje dvadeset episkopa i brojnog sveštenstva, a pevao je hor od 300 pevača. U unutrašnjosti zidina Hrama bilo je oko 12.000 vernika, dok je u porti bilo oko 80.000 ljudi. Na kraju svete Liturgije, Njegova Svetost patrijarh German je održao besedu.
Obnova gradnje 2000.
Obnavljanje radova u aprilu 2000.g označeno je: postavljanjem table na kojoj su upisana imena autora projekta gradnje do 1941.g.; autori projekta nastavka gradnje od 1985; izvođači radova i graditelji donatori u 2000. godini, instalirana unutrašnja rasveta i urađena podna podloga, uređena porta Hrama, uređene su i opremljene prostorije projektnog biroa, izvršena geodetska snimanja, podignuta je nova gradilišna ograda, izrada venaca na severnoj konhi...
Izvor podataka: http://www.hramsvetogsave.com
